ZNAK SAGITE — više od fantastike — edicija, časopis, knjižara...

Filmovi poput Bergmanovih Divljih jagoda, Rafelsonovog Pet lakih komada, većine filmova Vudija Alena, Andreja Tarkovskog, Pitera Grinaveja, nisu mnogo uticali na domaće filmske stvaraoce. Osim u slučaju Miloša – Miše Radivojevića koji se temama intelektualaca bavio tokom čitave karijere

U zanimljivom romanu Beograd za pokojnike Predraga Crnkovića, objavljenom prošle godine, a koji govori o gradu i gladi, o hamsunovskoj potrazi za hranom jednog beogradskog pisca i filmofila, kaže se: ,,Kad čoveku u Srbiji neko veli: 'Ti si, vidim, dosta pročitao...!' načitani je otpisan. (...) Reći za nekog 'taj mnogo čita' isto je kao da za nesrećnika u srednjem veku kažu da izvodi satanističke rituale."

Crnković, dakle, uočava podozrenje koje u Srbiji vlada prema intelektualcima, a sa autorom ovih redova deli i sumnjičavost spram mladih generacija filmadžija, jer u jednom trenutku njegov glavni junak kaže kako je na prvoj godini montaže u jednoj filmskoj školi ,,bio jedini koji je znao ko su Dušan Stojanović i Ejzenštajn..." O svojim susretima sa mladim režiserima koji nisu poznavali klasike svetske i jugoslovenske književnosti – već sam pisao, istina, pomalo moralistički i arogantno. Tema nepoverljivosti prema intelektualcima kao likovima naših filmova – daleko je složenija.

Novinar – železničar

U istoriji jugoslovenske kinematografije, retki su autori koji su se neprekidno bavili životom i dilemama intelektualca. Filmovi poput Bergmanovih Divljih jagoda, Rafelsonovog Pet lakih komada, većine filmova Vudija Alena, Andreja Tarkovskog, Pitera Grinaveja, u kojima su glavni likovi profesori medicine, školovani muzičari, novinari, pisci, psiholozi, arhitekte, u sudaru sa ozbiljnim pitanjima odnosa prema vladajućem moralu, prema svojoj prošlosti, porodici, društvenom angažmanu, kao i metafizičkim problemima krivice, boga i ljubavi, nisu mnogo uticali na domaće filmske stvaraoce. Osim Miloša – Miše Radivojevića koji se ovim temama bavio tokom čitave karijere (sa sjajnim Una, Kvar i Odbačen kao primerima), gotovo da se na prste mogu prebrojati značajna kinematografska ostvarenja ovog tipa kod nas. Pre Radivojevića, jedino je Jovan Živanović snimao remek-dela sa glavnim likovima intelektualaca, fenomenalno pomirivši nametane teme radništva i socijalističkog udarništva sa dilemama ,,načitanih" tipova: drama inženjera u Zenici i, naročito, Te noći, kao i studenta-lekara u Čudnoj devojci, nastaje upravo u sudaru sa izgradnjom socijalizma i pitanjem njihove uloge u složenoj društvenoj situaciji.

Za izostanak bavljenja intelektualcima u kinematografiji ima mnogo razloga; nabrojaćemo nekoliko, svesni ograničenog prostora i mogućih nedorečenosti. Jedan od razloga svakako leži u socijalnoj situaciji posle rata. Na početku nove, komunističke Jugoslavije, estetiku su neretko vodili principi socijalističkog realizma i idealizovanja mase i rada, pregalaštva, požrtvovanja radništva i seljaštva (Život je naš Gustava Gavrina, Barba Žvane Vjekoslava Afrića, Priča o fabrici Vladimira Pogačića, istina, kao nešto drugačiji slučaj), a naročito partizanske borbe (,,partizanski film"), dok su drugu grupu filmova činile komedije ili adaptacije književnih dela.

Generacija crnog talasa/novog filma, sa zahtevima za savremenošću i društvenom kritikom, donela je sasvim drugačiju poetiku, ali u skladu sa rediteljskim uzorima, autorskim i društvenim poentama, kao i političkim uverenjima, i njihovi junaci bili su virilni tipovi, zgubidani, proleteri, službenici PTT-a, skupljači perja... U tom smislu, ilustrativna je promena zanimanja glavnog junaka koju je pisac scenarija Živojin Pavlović izvršio adaptirajući roman Za crnom devojkom i neke pripovetke iz zbirke Nasilje Aleksandra Tišme za izvanredni debi Zdravka Randića Tragovi crne devojke: kod Tišme je reč o novinaru, kod Randića i Pavlovića o – železničaru.

Tokom osamdesetih, generacija ,,praških đaka" najoriginalnije filmove snimila je upravo baveći se intelektualcima – lekarima u Varioli veri Gorana Markovića, Nešto između Srđana Karanovića, Posebnom tretmanu Gorana Paskaljevića, prosvetnim radnicima u Markovićevom Majstori, majstori, muzičarima u Bravo, maestro Rajka Grlića i Markovićevom Već viđeno, filmskim rediteljem u Za sada bez dobrog naslova Srđana Karanovića... Ali, u ovim filmovima ti likovi su uglavnom bili deo široke alegorije društva u kojem su intelektualci primorani na ketman, ćutanje, nerad, dvostruki moral, pijanstvo, sitne interese, karijerizam, mržnju... Sve ovo nam govori da je poverenje u jugoslovenske intelektualce tokom osamdesetih bilo veoma poljuljano, što ne čudi, ako se uzme u obzir ono što se kasnije, tokom devedesetih, dogodilo u ratu na prostorima Jugoslavije, kada je kredibilitet velikog broja intelektualaca potpuno uništen (o tome govori nova knjiga Mirka Kovača pod zvučnim naslovom Elita gora od rulje).

Filmadžije, ispred kamere

Jedini film koji se izdvaja iz ovog pravca i značajno razlikuje od njega jeste izvrstan Splav Meduze Karpa Godine, po scenariju Branka Vučićevića, jedan od najboljih naših filmova osamdesetih, umetnički zrela i relevantna postmodernistička vizija života i avantura jugoslovenskih avangardista na čelu sa zenitistom Ljubomirom Micićem. Devedesetih smo se uglavnom u kinematografiji obračunavali sa komunizmom i pokušavali da na razne načine dokučimo zašto se Jugoslavija raspada u krvavom sukobu: pokušaji da se na to odgovori preko likova intelektualaca odlazili su stranputicama bilo na umetničkom (Pun mesec nad Beogradom Dragana Kresoje) ili na političkom planu (Podzemlje Emira Kusturice).

Tako je srpski film ušao u fazu budućnosti, vreme posle 2000, sa mršavim nasleđem filmova o intelektualcima, a filmski reditelji su, po svemu sudeći, sve ređe želeli da prave filmove za intelektualce. Jedini intelektualci o kojima su filmadžije bile spremne da snimaju filmove bili su, simptomatično, oni sami. Glumci, reditelji, montažeri, dramski pisci, filmski radnici svih vrsta, postali su glavni junaci u Senkama uspomena Predraga Velinovića, Zemlji istine, ljubavi i slobode i Jugu-jugoistoku Milutina Petrovića, Ratu uživo i Na lepom plavom Dunavu Darka Bajića, Aporiji Arisa Movsesijana, Poljupcima Saše Radojevića, Profesionalcu Dušana Kovačevića, Turneji Gorana Markovića, filmu S.O.S. Slobodana Šijana, Životu i smrti porno bande Mladena Đorđevića... Dakle, prava poplava filmova o filmskim radnicima, koja se, između ostalog, desila i zbog gubitka publike i propadanja bioskopske mreže, kada su filmadžije, u tako lošoj situaciji po profesiju, imale snažnu potrebu da razmotre sopstveni položaj, obraćajući se više kolegama a manje običnoj publici. Ako izuzmemo filmove Miloša Radivojevića i filmove o filmadžijama i piscima (u ove potonje spadaju i Biro za izgubljene stvari Bate Prelića i Peščanik Sabolča Tolnaija, inspirisan Danilom Kišom), ostajemo sa strahovito malim brojem filmova o intelektualcima, a naročito zanimljivim delima na tu temu, realizovanim od 2000. do danas: praktično, tu je samo Miloš Branković Nebojše Radosavljevića, koji govori o arhitekti (kao i Radivojevićev Ni na nebu ni na zemlji – ova dva filma su svakako inspirativna za poređenje).

Tekstu sam dao radni naslov ,,Intelektualac u kadru", ali moglo bi se reći da je pre reč o intelektualcu van kadra, jer, sudeći po novijoj srpskoj produkciji, i najavljenim filmovima, likovi intelektualaca nisu ni u planu, oni su gotovo sasvim nestali ,,sa platna". Iako nisam neko ko patetično i s kažiprstom u vazduhu mudro upozorava da su nam film preplavili duvači, blejači, zgubidani, depresivni, mada dobrostojeći potomci ,,crvene buržoazije", potom kriminalci, tajkuni, debeovci i oficiri, ipak mi se čini da nam nedostaju ozbiljni i promišljeni filmovi sa onim likovima koje je Jovan Živanović genijalno spajao: radnicima i intelektualcima. Jer se prava drama trenutno odvija upravo među njima – to moramo videti ako želimo da ispunimo tako čest zahtev za filmskim tumačenjem našeg vremena.

Ivan Velisavljević

http://www.politika.rs/rubrike/Kulturni-dodatak/Intelektualci-ne-stanuju-ovde.lt.html

Odličan tekst.

ljudi snimaju filmove o onome što poznaju i što imaju u svojoj okolini

kad bi to bilo tek tako prosto, onda bi i mišin sin snimao filmove poput oca - a ovo što je dosad pisao ne mož biti udaljenije, iako iste stvari ima u svojoj okolini.

čekaj, zar SF ne govori o dvojici umetnika koji dolaze u sukob zato što se njihove vizije budućeg filma dramatično razlikuju?

Pa ne bih rekao da Miša i Aca imaju iste stvari u svojoj okolini pošto Miša ne gleda istu vrstu filmova niti čita istu vrstu stripova kao Aca (Miša je uvek bio grantmorisonovski a Aca više gartenisovski nastrojen).

Kvalitetan i analitičan tekst.
Jedino me čudi što u segmentu koji govori o tzv ''praškoj školi'' i njihovom bavljenju intelektualcima nije pomenut, možda, i najočitiji (najilustrativniji) primjer - Tajvanska kanasta Gorana Markovića.

kolonelo, moze biti da si u pravu.